Op een melkachtig, opaque plastic zeil worden beelden geprojecteerd. Aanvankelijk lijken het archiefbeelden uit een documentaire of toeristische promovideo: de Grote Markt in Brussel, een vrachtschip in een haven, een dorpsplein. Maar door de camerahoeken en het mozaïekgewijs naast elkaar plaatsen van de beelden, wordt duidelijk dat het om footage van bewakingscamera’s gaat. Plots verschijnen er ook mensen: een fietser op een veldweg, een man die een parkeergarage uitrijdt. Met deze intro wil Freek Vielen meteen duidelijk maken waar deze voorstelling over gaat: we worden in de gaten gehouden, 24/7. Er is geen ontkomen aan de duizenden camera’s die overal in het straatbeeld hangen. Met deze ontnuchtering is de toon voor de rest van de voorstelling gezet. 

Suzanne Grotenhuis komt in een soort Tomb Raider-outfit de scène op. Terwijl de videobeelden achter haar diagonaal verder lopen, brengt zij ons met haar monoloog meteen in Orwells boek. “Het enige wat ik zeker weet, is dat ik op het einde zal sterven, en doordat ik dat weet, ben ik eigenlijk al dood,” klinkt het. Geen lichte kost voor 15+, en het zal er niet luchtiger op worden. Grotenhuis speelt Winston Smith, het hoofdpersonage uit het oorspronkelijke verhaal. Zoals ook in de opmerkelijke trigger warning op de website van herpaleis wordt vermeld, leeft Winston onder een dictatuur. In een stad vol beeldschermen wonen mensen die enkel mogen denken wat ‘De Partij’ hen voorschrijft. Het jaar is 1984, denkt Winston. Maar het zou ook veel later kunnen zijn.

Na deze proloog valt het zeil. Het scènebeeld is minimalistisch, met gordijnen die aan brutalistische zuilen doen denken. Elk stuk stof is ook een projectiescherm, en meteen snap je ook de tweede trigger warning, die voor flitsende lichten en heftig geluid. Want net na het vallen van het doek, worden alle verticale oppervlakken verlicht door reclameslogans en logos van grote internationale bedrijven. Welcome to capitalism. Rechts zien we twee muzikanten, die de voorstelling van een live soundscape voorzien, met cello, viool en synthesizer als voornaamste instrumenten.

Wat volgt is een eerder klassieke theatralisering van het boek. Grotenhuis neemt ons bij de hand en vertelt ons het verhaal. Winston verkondigt dat die (door de casting wordt het onmogelijk en irrelevant om het gender van het personage te bepalen) bij het verzet wil, als de geruchten over het bestaan ervan tenminste kloppen. Terwijl we Grotenhuis live zien spelen, zien we haar ook voortdurend op de beeldschermen, gefilmd vanop een afstand, als door een bewakingscamera. Ook de twee geautomatiseerde spots die aan weerszijden van het podium hangen, volgen al haar bewegingen. Grotenhuis weet het in 1948 opgetekende verhaal helder over te brengen, alsof het haar gisteren overkomen is. Dankzij de vlotte tekstbewerking, wordt Orwell toegankelijk voor tieners én volwassenen. Wel is het zo dat de tekst weinig ruimte laat voor ambiguïteit. De vertelling is zo helder geconstrueerd, dat die iets schools krijgt.

Net wanneer je denkt dat je naar een aangenaam kabbelende monoloog aan het kijken bent, maakt Vielen een stevige stijlbreuk. Een tweede figuur komt op – eerder was ze al als schim te zien op de achterscène. “Ik heet Louise, en ik ben actrice”, zo stelt ze zichzelf voor. Ze vertelt hoe ze onlangs gecast was voor een rol in een televisieserie, maar de rol moest afstaan aan een tegenspeelster met meer volgers op Instagram. Met deze scène maakt Vielen dus een meer letterlijke brug tussen de door Orwell beschreven dystopie en de leefwereld van pubers van vandaag. Wie denkt dat we vanaf dit moment een metatheatrale deconstructie van het boek te zien zullen krijgen, heeft het weer mis, want Bergez speelt in de volgende scènes Julia, een rebelse vrouw die verliefd wordt op Winston.

In een poging om het boek naar vandaag te halen, zoomt de voorstelling zo ver uit dat die te algemeen wordt: onrecht in zijn totaliteit proberen communiceren is haast onmogelijk.

De twee komen uiteindelijk in het verzet terecht, tot ze worden gearresteerd en – hoe kan het ook anders – hun liefde op de proef gesteld wordt. Zullen ze elkaar verraden of niet? Voor het zover is, stapt Bergez nogmaals uit het verhaal. Deze keer deelt ze onaangename gebeurtenissen waardoor ze zich bewust werd van onrecht: bijvoorbeeld queer personen die worden aangevallen, of Bergez zelf die in op reis met vriendinnen herhaaldelijk werd lastiggevallen door mannen. Hier gaat de voorstelling inhoudelijk even uit de bocht. Hoewel alle verhalen over urgente thema’s gaan die Bergez ook persoonlijk lijken te raken, zijn ze zo uiteenlopend van aard dat de link met 1984 nog ver te zoeken is. In een poging om het boek naar vandaag te halen, zoomt de voorstelling zo ver uit dat die te algemeen wordt: onrecht in zijn totaliteit proberen communiceren is haast onmogelijk. Bovendien resoneert de vertelling van Orwell al heel erg met vandaag: we zijn de hele dag omringd door schermen, en die laten ons vaak de gruwelijke gevolgen van politieke regimes zien. Dat deze dubbele lagen ook nog benoemd worden in de voorstelling, zorgt ervoor dat de balans tussen complexe dramaturgie en moraliseren met momenten zoek is.

Het laatste deel van de voorstelling is veruit het zwaarst. We zien hoe Grotenhuis wordt ondervraagd door een ambtenaar van ‘Het Ministerie van Liefde’, gespeeld door Harald Austbø, die – net als Kato Van Ermen – niet enkel muziek speelt, maar ook enkele bijrollen. Wanneer Winston weigert te antwoorden, wordt die gefolterd, of eigenlijk is het vooral het publiek dat gefolterd wordt. Een loeiharde dreun klinkt herhaaldelijk door de zaal, op de rand van wat qua hoeveelheid decibels acceptabel is.  “We willen je niet straffen. We willen je genezen.” Ofwel: denk maar niet na, de partij denkt voor jou. De situatie van Winston en Julia is op z’n zachtst gezegd uitzichtloos. Het echte einde van het boek wordt ons wel verteld, maar de ratten in ‘kamer 101’ krijgen we niet te zien. Alles lijkt verloren. Zijn de inspanningen van Julia en Winston tevergeefs geweest? 

© Illias Teirlinck

© Illias Teirlinck

© Illias Teirlinck

In andere een scène zien we Winston en Julia die proberen uit te maken of het nu wel of geen zin heeft om je in te zetten voor een hoger doel. Vielen kiest ervoor om de voorstelling hoopvol te laten eindigen. ‘Revolutie begint niet met grote woorden, maar met kleine daden’, klinkt het meermaals. Een mooie gedachte, maar door alle voorbeelden van onrecht en geweld die we in de voorbije honderd minuten te horen kregen, is het niet meer zo duidelijk tegen wie of wat we nu eigenlijk in opstand moeten komen. Misschien is dat net wat Vielen wil vertellen: dat de ‘vijand’ in alles zit, en er dus geen alternatief is. Toch geen hoopvol einde dus? De twijfel die het einde oproept over de eigenlijke aanklacht die de voorstelling maakt, past bij het onderwerp: we leven in verwarrende tijden en er zijn heel veel zaken waarover we ons zorgen moeten maken. Alleen is het zo’n onmogelijke opgave om je alles aan te trekken, dat er geen beginnen aan lijkt. Wil Vielen ons nu activeren, of net zeggen dat het al te laat is voor kleinburgerlijk verzet?

1984 slaagt erin om een verhaal uit 1948 spannend en relevant te maken voor pubers en volwassenen van vandaag. De pogingen tot deconstructie en actualisering zijn echter te expliciet en tegelijkertijd te generisch, waardoor ze er niet in slagen hun punt te maken. Ruim anderhalf uur kijken we naar goed gespeeld, slim verteltheater dat haast aanvoelt als een goeie film. Maar alle visuele en auditieve heftigheid ten spijt, blijft deze 1984 toch net te ongevaarlijk en rationeel. Met een beetje meer mystieke weerhaken en wat minder opgestoken vingertjes, zou deze op zich geslaagde voorstelling nog eigenzinniger kunnen worden.