© Didier Crasnault

Maarten Luyten

Leestijd 4 — 7 minuten

Trigger of Happiness – Ana Borralho & João Galante

Een authentiek zoekproces in het hier en nu

Ana Borralho en João Galante zoeken in al hun werk naar menselijkheid en maatschappelijke verbondenheid. In de performance Trigger of Happiness doen ze dat door in elk land waar ze touren met een nieuwe groep adolescenten op zoek te gaan naar de oorzaak en aard van geluk. Tien jongeren tussen 18 en 23 jaar met en zonder podiumervaring en van verschillende achtergronden krijgen een reeks vragen voorgeschoteld. Puttend uit hun persoonlijke ervaring graven ze naar de betekenis van zelfdoding, het belang van politieke meningen of de nood om zich van hun ouders af te zetten. Alleen weten zij niet welke vragen ze zullen krijgen. Trigger of Happiness zet een authentieke zoektocht in gang in het hier een nu. Het resultaat is ontwapenend eerlijk theater.

Trigger of Happiness is, met enige zin voor ironie, opgezet als een Russische roulette. Aan een lange tafel geven de jongeren een revolver door. Voor de loop kleeft een ballon met gekleurd poeder. Het slachtoffer dat het poeder in het gezicht krijgt, moet een briefje met een vraag uit de revolver trekken. Op basis van die vraag vertellen ze anekdotes uit hun eigen leven. Het spannende is dat Borralho en Galante elke voorstelling andere vragen selecteren, zonder op hun beurt te weten hoe de jongeren op die vragen zullen reageren. Zo creëren zij weliswaar de motor die de voorstelling aanzwengelt, maar verwijderen ze zichzelf verder uit het creatieproces. De voorstelling ontstaat op de scène uit de wisselwerking tussen hun vragen, het toeval van bij wie de vragen terecht komen en de eigen inbreng van de jongeren. Elke partij maakt én ondergaat tegelijkertijd de voorstelling. Deze is dan ook in een permanente staat van oorspronkelijke creatie.

Al kan je wel enige kritische noten plaatsen bij het kader dat Borralho en Galante scheppen. Hun vragen sturen de jongeren opvallend uiteenlopende richtingen uit. Liever dan het thema geluk rechtstreeks te onderzoeken, benaderen ze het onderwerp zijdelings via de bevraging van religie, politiek, recht, liefde, … Daardoor lijken ze oeverloos uit te wijden en mis je voortdurend het verband met de hoofdvraag.

De enige interpretatie van geluk die je hier vervolgens uit kan distilleren, blijft dan ook vaag. Het valt op dat alle vragen op één na automatisch sombere verhalen uitlokken. De algemene sfeer daarentegen doet erg gemoedelijk aan: de jongeren drinken bier, ze lachen en af en toe dansen ze op techno-beats. Dat contrast tussen de sfeer en de inhoud bevat in principe heel wat potentieel, maar zegt op zich nog niet veel. Je kan er hoogstens de suggestie uit opmaken dat geluk en ongeluk elkaar niet zomaar uitsluiten of dat geluk eerder een staat van zijn is. Als onderliggende boodschap is dat erg mager. Doorheen de uiteenlopende onderwerpen ontstaat hoogstens een breed, horizontaal veld met eindeloos veel schakeringen van geluk en ongeluk zonder dat de voorstelling de diepte op zoekt. Bijgevolg maakt de voorstelling haar premisse niet volkomen waar.

Desondanks blijft het een straffe voorstelling. Want waar Borralho en Galante wél in slagen, is een democratisch platform te creëren waar de jongeren hun eigen stem kunnen uitdrukken. Is de breedvoerigheid een vloek voor de inhoudelijke samenhang, dan biedt dat anderzijds wel een overschouwend beeld op de leefwereld en kijk van deze jongeren. Op die manier komen we erg dicht bij hun concrete realiteit te staan.

“Door vanaf de eerste stappen de controle van de makers in te perken, kan Trigger of Happiness voortdurend nieuwe, onverwachte betekenissen voortbrengen.”

Vooral brengen de makers in Trigger of Happiness een zoekproces op gang waarin ook de persoonlijke ontwikkeling van deze jongeren resoneert. Dit zijn immers jongeren wiens mening nog niet volledig gerijpt is en wiens identiteit nog fluïde is. Door te zoeken naar een kritisch antwoord op de vragen, door te graven in hun persoonlijke ervaringen, geven ze tegelijkertijd ook vorm aan hun eigen visie, hun plek in deze wereld en hun identiteit. Die authentieke zoektocht op scène zien gebeuren is bijzonder ontwapenend.

Met enige argwaan kan je je afvragen of Borralho en Galante de voorstelling niet veel meer sturen dan ze voordoen. Via de opzet, het scènebeeld en de muziek controleren zij de sfeer en via de selectie en volgorde van de vragen bepalen zij wel degelijk de algemene richting van de voorstelling. De precieze antwoorden van de jongeren hebben ze dan niet in de hand, maar wel de invalshoek van waaruit we die jongeren bekijken. Toch heeft het toeval voldoende speelruimte zodat het proces op scène elke keer uniek blijft. Zo hadden de makers bijvoorbeeld niet voorzien dat er bij de selectie via KASK Gent, OKAN Gent en Jong Gewei twee jongeren zouden zitten die geen Nederlands spraken. De manier waarop de andere jongeren daar mee omgaan, is hartverwarmend. Voortdurend vertalen ze elkaars verhalen en bij momenten vertellen ze zelfs hele anekdotes in het Engels. Die zorgzaamheid dringt ook door tot in de slotwoorden van het anderstalige meisje: ‘I think people just need to be… gentils?… for each other.’ Het wordt haast een maatschappelijk appel voor gezonde sociale dynamieken. Door vanaf de eerste stappen de controle van de makers in te perken, kan Trigger of Happiness voortdurend nieuwe, onverwachte betekenissen voortbrengen.

Waar Trigger of Happiness als een bevraging van geluk te weinig scherpte bevat, weten Borralho en Galante wel een grote authenticiteit op te wekken. Door het eigenaarschap over het creatieproces op te delen, verkrijgen ze theater dat op het moment zelf tot stand komt. Ze zetten het theater in als een laagdrempelige ruimte waar de stem van iedere jongere gerespecteerd wordt. Door trouw te blijven aan de realiteit en eigenheid van deze jongeren, bieden deze makers ons theater van vlees en bloed. Zelden komen we zo dicht te staan bij een reëel, menselijk proces.

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

Maarten Luyten

recensie