Theater Zuidpool: Empedokles

Wie is er bang van de klassiekers? Het artistieke team van Zuidpool in ieder geval niet. Jarenlang en consequent zetten ze zich in voor hedendaagse ensceneringen van de klassieke teksten. Daarbij gaan ze een expliciet tekstgerichte benadering niet uit de weg. Herinner je Zuidpools Macbeth – de tekst in het Engels, het publiek rechtstaand als stond het in Shakespeare’s Globe, vierhonderd jaar geleden. En herinner je ook Phaedra, eerder dit seizoen: oerdegelijk en magistraal, niet de gekende versies van Euripides, Seneca of Racine, maar die van de Russische dichteres Marina Tsvetajeva. Telkens weer slaagde Zuidpool erin om klassiek materiaal op te blinken, de verhalen te laten leven. Dat deden ze trouwens niet door het materiaal kost wat kost in het heden te plaatsen: Zuidpool schuwt de weerbarstigheid niet. Eerder dan voor de actualisering kozen ze meermaals voor straf acteurstoneel, en zo toonden ze aan dat een klassieke tekst weliswaar zwaar op de hand kan zijn maar tegelijk toch kan boeien, en iets kan vertellen over vandaag.

Empedokles past alvast qua opzet in dat rijtje. Gebaseerd op Der Tod des Empedokles, een onvoltooid treurspel van Friedrich Hölderlin, die drie onafgewerkte versies achterliet. De tekst is een literaire ode aan de Griekse filosoof Empedokles, die leefde rond 440 voor Christus op Sicilië, en de status geniet van een tot de verbeelding sprekende duizendkunstenaar. Wetenschapper, dichter, filosoof, gefascineerd door de vier oerelementen water, lucht, aarde en vuur, met liefde en haat als oerkrachten. Maar ook: politicus in een woelige tijd, genezer, zelfverklaard profeet. Volgens de legende kwam hij aan zijn einde door in de vulkaan de Etna te springen, in de hoop dat hij zo zijn goddelijkheid zou bewijzen en zich zou verenigen met de natuur.

Centraal in Hölderlins fascinatie voor deze bijzondere figuur staat in wezen de vraag naar de mogelijkheid van heldere, zinvolle communicatie. Wat kan ik zeggen en hoe wordt dat begrepen? Wat is de band tussen de taal die ik gebruik en de werkelijkheid die ik ermee wil beschrijven? En hoe evolueren deze veranderingen met de tijd? Hoe verhoud ik mij als denkende mens tot de werkelijkheid die fundamenteel veranderlijk is en dus morgen misschien weer helemaal niet meer begrepen kan worden door de woorden die ik er vandaag aan wijd? In dat licht is het misschien niet vreemd, en zelfs eerder consequent te noemen dat Hölderlin zijn drie teksten over Empedokles onafgewerkt heeft gelaten: ze afwerken zou inconsequent geweest zijn ten opzichte van de fundamentele filosofische grondvraag die Empedokles zichzelf stelde.

Zuidpool maakte op basis van de drie versies een vierde versie, die vertaald werd door Bart Philipsen. In de regie van Jorgen Cassier en Koen van Kaam staat de tekst centraler dan ooit. De vier actrices zijn nauwelijks zichtbaar, zitten op stoelen achter een scherm, brengen de tekst. Niet de vertaling: die belandt als boventiteling op een projectiescherm. Sofie Decleir, Kaat Hellings, Katrin Lohmann en Sarah Eisa bedienen zich van Hölderlins taal. Op het scherm zien we videoprojecties van Frederik Jassogne en Bart Moens. Ze verbeelden een semi-abstract universum, met een prominente rol voor uitvergrote ogen, die soms eerder op landschappen lijken. En wie goed kijkt ontwaart ook gitarist Bert Dockx, de man achter topbands als Flying Horseman en Dans Dans. Deze muzikale duizendpoot met zijn breed uitwaaierend, altijd wat overstuur lijkend gitaarspel is allicht de best geplaatste klanktovenaar om bij dit bezwerende spektakel een soundtrack te bedenken.

Empedokles is daarmee een intrigerende kijk- en luisterervaring geworden. Het is een duister spel van licht en donker, helemaal gefocust op de taal van Hölderlin, een prachtig Duits, berustend en broeierig tegelijk. Die taal, samen met de fantastische beelden en de ongelooflijke muziek, zorgen voor een trip. Een trip voor de volhouders, weliswaar, want ondanks de multimediale aanpak is deze voorstelling ook zeer statisch. Het is een kijk- en luisterspel dat in extremis flirt met de grenzen van wat nog theater is en waar het eindigt.

Uiteindelijk blijf je daardoor toch in de eerste plaats verweesd en hongerig achter. Je voelt de fascinatie, je begrijpt de diepe noodzaak van de makers om iets te doen met dit personage, én met de manier waarop Hölderlin dat personage tot literatuur heeft gemaakt. De mystiek van een figuur die zo driftig op zoek was naar de mogelijkheden en de grenzen van de taal, zal altijd tot de verbeelding spreken, altijd actueel zijn en hopelijk dus ook altijd het onderwerp blijven van een artistiek project.

Maar waar met name Phaedra voor ondergetekende toch echt een aha-erlebnis is geweest, een moment waarop dit materiaal, al was het gekend, eindelijk écht tot mij kwam, had ik bij Empedokles veeleer de omgekeerde ervaring: het gevoel dat er iets interessants gebeurde, maar dat ik het niet mocht weten. Het gevoel dat ik zat te kijken naar de trip van iemand anders. Want alle (meer dan geslaagde) vormelijke ingrepen met beeld en geluid ten spijt, laat Empedokles twee grote steken vallen in domeinen die voor Zuidpool toch cruciaal moeten zijn. Ten eerste: de tekst is erg moeilijk te volgen, of toch voor wie het Duits niet machtig genoeg is. Tenzij je twee uur gewoon wil lezen, maar daarvoor zit je niet in het theater. Los daarvan zie je de actrices niet zitten en is het vaak gissen naar wie nu wat precies zegt. Het zijn euvels van nogal praktische aard, maar ze zijn wél van belang. Ten tweede, en veel fundamenteler: in Empedokles delven de toneelspelers het onderspit op flagrantere wijze dan ik ooit eerder zag. Afgezien van twee korte (maar, toegegeven: cruciale) momenten waarop Sofie Decleir (in de rol van Empedokles) voorzichtig uitgelicht wordt, zitten ze twee uur lang in het donker, achter een gaasdoek dat als projectiescherm fungeert. De spelers lenen hun stemmen maar spelen geen rol. Het resultaat is statisch, vlak en uiteindelijk doods.

Gezien op woensdag, 7 mei 2014 in Zuidpool, Antwerpen. Daar nog te zien tot en met 17 mei 2014. Wordt volgend seizoen hernomen, zie: http://www.zuidpool.be

recensie
Leestijd 4 — 7 minuten

Tom Rummens

Tom Rummens writes for various media. Until September 2013 he was the performing-arts programmer at the Brakke Grond. He now is artistic coordinator at HETPALEIS.