Penthesilea – Julie Van den Berghe / Noord Nederlands Toneel

Penthesilea on the beach: rampspoed bij Noord Nederlands Toneel

Op Oerol creëerde Julie Van den Berghe (jonge Belgische regisseur, sinds kort artistiek leider bij Noord Nederlands Toneel) een stuk dat leek te willen wedijveren met de release van de nieuwe film Wonder Woman. Zo groots was de opzet. Maar het werd een opgeblazen drama met al te veel mankementen: Penthesilea voelt onaf en is niet scherp genoeg om de het publiek in zijn greep te houden.

In de verte staat een constructie op het strand die doet denken aan een arena: hoge stellingen met zitplaatsen omringen een speelvloer van zand en water. De impressionante setting lijkt zo uit een videogame gecopy-pastet. Onderweg ernaartoe: her en der achteloos achtergelaten buggy’s. Verworpen jongenszieltjes, zal blijken.

Tijdens het uitdelen van koptelefoons wordt het publiek opgedeeld. De mannen links, de vrouwen rechts – twee kampen. Dat veroorzaakt een bevreemdend gevoel en roept direct de nodige spanning op. Maar omdat er blijkbaar meer vrouwen naar het Nederlandse festival komen, moet bij de mannen een extra zitstrook worden uitgespaard: de opgewekte verdeeldheid wordt meteen weer ongedaan gemaakt. Een dramaturgische sisser. Zo breekt in de loop van het stuk de dramatische opbouw zichzelf regelmatig weer af.

Insteek van de voorstelling is de Griekse mythe Penthesilea in een bewerking van Heinrich von Kleist. De Amazonen, een krijgshaftige vrouwengemeenschap, trekken naar de poorten van Troje om er te copuleren met de Griekse strijders die daar zijn gelegerd. Het zogenaamde Rozenfeest wordt jaarlijks georganiseerd om de twaalf Amazonen te bezwangeren. Liefde en emoties komen er niet aan te pas, enkel seksuele uitspatting. In de trailer levert dat fotogenieke beelden op, maar in het echt ogen het rampentampen en het tegen de toeschouwers aan beuken in vleeskleurige pakjes een stuk minder sexy. We kennen dat nu wel.

Het hoofdpersonage Penthesilea, koningin en hogepriesteres van de Amazonen, valt echter onvermoed voor de Griekse krijger Achilles. De passie ontbrandt langs beide kanten, wat uiteraard eindigt in een dramatische sterfscène. Tragisch noodlot. In de versie van Homerus doodt Achilles Penthesilea, waarna hij alsnog verliefd op haar wordt; in de bewerking van von Kleist wordt Achilles gedood door Penthesilea, waarna ze de hand aan zichzelf slaat. Dat verhaal wordt pas duidelijk uit opzoekwerk achteraf: in de voorstelling zelf is de tekst amper verstaanbaar door de krakende koptelefoon waar tekst en muziek wat al te artificieel doorklinken, los van het visuele gebeuren op de scène.

Heinrich von Kleist (1777-1811) was een Duits schrijver uit de romantische beweging en een tijdgenoot van Schiller en Goethe. Zijn Penthesilea legt de focus op wilde passie, en hoe de mens vanuit een mix aan wijsheid en hartstocht zijn gevecht met het lot moet aangaan. De Franse revolutie zag hij als het hoogtepunt van de Verlichting, maar anderzijds meende von Kleist dat misverstanden, versprekingen en andere vormen van verwarring ons leven voortdurend onderuithalen. Ook in Penthesilea draait het om taal en fout begrijpen, te midden van seksuele furie. In de voorstelling van Van den Berghe vormt die taal eveneens een hindernis in de verstaanbaarheid van de dialogen: de Griekse strijder Achilles spreekt om een onverklaarbare reden Spaans, de moedergodin orakelt tussendoor in plat West-Vlaams.

De Grieks tragedie wordt uitgesmeerd met veel hysterie en stoerdoenerij (de macha’s worden om de vijf voet tot push-ups gesommeerd). Het wordt trouwens nooit duidelijk wat die jonge mannelijke acteurs doen tussen de vrouwelijke strijders: het gaat toch om een vrouwengemeenschap? De wild gesticulerende dansers en acteurs en de hoogdravende tekst brengen geen opheldering. En de sleutelscènes (neuken, bevallen en sterven) zwichten onder bombastische symboliek. Er valt geen touw aan vast te knopen. Dat gold overigens ook voor de versie van von Kleist volgens Goethe. Hij noemde de vierentwintig scènes zonder duidelijk opgedeelde akten ‘onspeelbaar’.

Dat voorstellingen fout lopen, hoort erbij. Fail again, fail better. Dat het decor en de attributen van Penthesilea een paar dagen voor de première waren weggespoeld tijdens een storm was zware tegenslag. Dat de try-out daardoor meteen de première werd, was een heuse beproeving. Dat tussen de eerste en de tweede voorstelling meer dan een uur werd geschrapt draaide uit op een ramp: elk ritme werd uit het spel gehaald. Maar misschien is er meer aan de hand. Het lijkt erop dat er vanuit de regie geen enkele ingreep is gebeurd die de romantische bewerking van von Kleist naar ons huidig wereldbeeld heeft toegetrokken. Niet het lot tart vandaag onze verbeelding, wel hoe we kunnen samenleven. Niet het tragisch onafwendbare, maar het niet-meer-weten-hoe-verder tekent onze tijd. Zou het kunnen dat het drama van Homerus en von Kleist geen zeggingskracht meer heeft voor een publiek dat zich in deze tijden andere vragen stelt? Hubris maakt – ook op toneel – plaats voor twijfel. Voor spektakel gaan we dan wel naar de film.

Ondertussen is op de achtergrond verder op het strand een ander tafereel te bewonderen. In de schemer observeert een groepje mensen vanaf de waterkant enkele durvers die een avondduik nemen in de nog koude juni-zee. Een eenvoudig schouwspel met verrassend esthetische kracht, zo vanop de tribunes gezien. Het lijkt wel een animatiefilmpje in zwartgrijze tinten à la William Kentridge – en het staat in schril contrast met het pompeuze spektakel op het voortoneel. (Of ik het wel goed heb gezien, vraag ik me later af. Ik kan het niet controleren: er stond niks in de brochure over de zeescène).

recensie
Leestijd 3 — 6 minuten

Mia Vaerman