Lucia Lucas, a transgender opera singer, at the rehearsals to ‘Aria di Potenza’, a new creation by The Airport Society.

Diversiteit: het spook van de opera

Tijd voor een revolutie? Een statement over de toekomst van opera.

Operahuizen staan alsmaar meer onder druk. Hun relevantie in de huidige maatschappij wordt in vraag gesteld en ook op artistiek vlak zijn er veel spanningen tussen aanhangers van een behoudsgezind parcours en voorstanders van vernieuwing. Hoe kan opera zijn betekenis behouden en weer een centrale positie innemen in de samenleving? Krystian Lada, jarenlang verbonden aan de Koninklijke Muntschouwburg, en Guy Coolen van Muziektheater Transparant delen hun visie over de toekomst van opera.

De idee dat we onze emoties kunnen uiten door middel van onze stem, livemuziek en theaterbeelden is niet alleen kenmerkend voor het Europese of christelijke cultuurkader. Het is evenzeer typerend voor het Japanse Noh-theater, het Indonesische schaduwpoppenspel (dat traditioneel door een gamelanorkest wordt begeleid) of het Arabische Hakawati. Dit heeft me doen inzien dat opera een belangrijke accelerator zou kunnen zijn voor een inclusieve Europese cultuur in het post-migratietijdperk. Toch heb ik de laatste jaren meer dan eens de vraag gekregen of opera eigenlijk geen anachronisme is geworden.

Welke mogelijkheden biedt opera om in te spelen op de realiteit van vandaag en de uitdagingen van morgen? Hoe verhoudt deze kunstvorm zich tot de hedendaagse kunstenaars en tot het hedendaagse publiek? We moeten kritische vragen durven stellen om bepaalde conventies van hun vanzelfsprekendheid te ontdoen.

Wiens verhalen worden verteld?

Het klassieke repertoire dat vandaag centraal staat op de belangrijkste operapodia, vormt een overtuigend archief dat niet alleen de nobele waarden van een tijdgeest weer tot leven wekt, maar ook een aantal problematische misvattingen als misogynie, exotisme en racisme blootlegt. De stereotypen en de dominantie van geprivilegieerde blanke mannen die uit verschillende van die stukken spreken, botsen onherroepelijk met onze 21ste-eeuwse gevoeligheden en zijn voor sommigen onder ons zelfs ronduit kwetsend. Reken daarbij het problematische feit dat vrouwelijke kunstenaars en etnische minderheden heel wat minder kansen krijgen op het moderne operapodium, en dan rijzen er onvermijdelijk vragen over de ‘inclusiviteit’ en ‘diversiteit’ van instellingen die door de overheid worden gesubsidieerd.

“De stereotypen en de dominantie van geprivilegieerde blanke mannen die uit verschillende van die repertoirestukken spreken, botsen onherroepelijk met onze 21ste-eeuwse gevoeligheden en zijn voor sommigen onder ons zelfs ronduit kwetsend.”

Als opera de dynamiek van onze hedendaagse samenleving wil kunnen weerspiegelen, heeft hij een kritischere benadering nodig – daar ben ik rotsvast van overtuigd. Enerzijds moeten we de klassieke operacanon herbekijken en herwerken met aandacht voor gender, ras en etniciteit, om zo komaf te maken met het diep ingesleten cultuurimperialisme en de decennialange patriarchie. Anderzijds zou een beter evenwicht tussen repertoirestukken en nieuw werk de broodnodige ruimte creëren voor nieuwe stemmen.

Wie vertelt die verhalen?

Weerspiegelt de cast van onze recentste productie de etnische, raciale en culturele diversiteit? Hoeveel operaproducties van vrouwelijke regisseurs zijn er voor het volgende seizoen gepland? Hoeveel experts uit etnische minderheidsgroepen telt de bestuursraad van onze organisatie?

“Een meer divers operalandschap gaat verder dan af en toe eens een zijprojectje lanceren: een divers en inclusief wereldbeeld moet het kloppend hart zijn van gesubsidieerde operastructuren.”

Om ten volle te begrijpen hoezeer operapodia nood hebben aan nieuwe perspectieven, moeten we ons eerst en vooral bewust worden van onze huidige positie en onze privileges. Een meer divers operalandschap gaat dan ook verder dan sympathiseren met bepaalde ideologieën en af en toe eens een zijprojectje lanceren: een divers en inclusief wereldbeeld moet het kloppend hart zijn van gesubsidieerde operastructuren. Het is een kwestie van participatie, van gelijke kansen, van symbolische representatie én van bewuste bestuurlijke en artistieke keuzes. Wie stellen we in staat verhalen te vertellen aan het hedendaagse publiek om het ‘geprivilegieerde blanke mannen’-perspectief te overstijgen en te counteren? Hoe knopen we het gesprek aan met nieuwe Europese culturen? Hoe geven we de goede voorbeelden en inclusieve projecten die onze sector al rijk is een prominentere plaats?

Aan wie?

Diversiteit op het podium is de eerste stap naar diversiteit in het auditorium. Traditioneel werden operahuizen pal in het centrum van de stad gebouwd. Dit gebaar weerspiegelde de overtuiging van hun oprichters dat opera een vitale rol speelt in het hart van de gemeenschap. De kunstvorm heeft dan ook het potentieel om te fungeren als een forum waar meningen gevormd worden. Maar communiceert onze sector wel voldoende met hedendaagse toeschouwers die niet tot de groep consumenten van klassieke muziek behoren? Spreken we hun taal? Zijn we bereid om met hen te interageren, wars van culturele of sociale beperkingen?

“Niets minder dan de legitimiteit van het bestaan van door de overheid gesubsidieerde operahuizen staat op het spel.”

Vooral in landen met een gestage immigratiestroom, zoals België, is het een uitdaging om van opera geen gesubsidieerd privilege te maken – een product dat eigendom is van een groep met een heel specifieke etnische, financiële of sociale achtergrond. Onze maatschappij verandert voortdurend en de nieuwe bevolking kijkt met argusogen naar de manier waarop organisaties hiermee omgaan. Een inclusieve aanpak is niet langer zomaar ‘sociale romantiek’: het is een pragmatische en dringende noodzaak. Niets minder dan de legitimiteit van het bestaan van door de overheid gesubsidieerde operahuizen staat op het spel.

Hoe komen ze tot stand?

Wat zijn de noden van hedendaagse operamakers en kunstenaars? Hoe moeten we omgaan met de technologische en esthetische ontwikkelingen op het vlak van elektronische muziek, multimedia, virtuele en toegevoegde realiteit? Opera evolueerde de voorbije decennia enorm snel: de traditionele productie- en presentatiesystemen kunnen amper bijbenen. Zo worden nieuwe operastukken tegenwoordig vaak buiten de traditionele operagezelschappen gemaakt en gepresenteerd. Die trend vraagt om een structurele hervorming van de samenwerkingsmodellen tussen de diverse sectorspelers. Welke productiemodellen zijn verouderd en aan vervanging of een update toe? Hoe kunnen we de beschikbare middelen eerlijker verdelen over de spelers in de sector?

De principes die schuilgaan achter de werking van ons vakgebied moeten tegen het licht worden gehouden, inclusief onze besluitvormingsprocessen, businessmodellen en organisatiestructuren, om na te gaan hoe ze – in hun huidige vorm – drempels of uitsluitingsmechanismes creëren. Kortom: we moeten nagaan hoe die principes een wig drijven tussen de opera en de maatschappij.

***

Elke vorm van verandering begint bij zelfkritiek. The Airport Society is ontstaan vanuit een nieuwsgierigheid en een gevoel van absolute noodzaak. Dit nomadische collectief van kunstenaars en gamechangers is gebeten door innovatie op het vlak van technologie, samenleving en opera. Nieuwe strategieën voor artistieke en sociale samenwerkingen onderzoeken, verkennen en promoten: daarin ligt hun gedeelde engagement. De metafoor van de luchthaven staat symbool voor het nomadisme dat de levens- en denkwijze van veel operaprofessionals typeert, maar fungeert ook als een geheugensteuntje. Talenten en capaciteiten zijn individuele  verantwoordelijkheden die aangewend moeten worden als een port of air: een ‘air-port’ die zuurstof en ruimte geeft aan stemmen die momenteel nog niet (voldoende) (luid) klinken, om te garanderen dat opera tot de kern van onze samenleving blijft behoren.

We zijn benieuwd naar uw vragen/projecten/ideeën rond diversiteit en innovatie op het vlak van opera. Deel ze met ons op info@theairportsociety.com.

statement
Leestijd 4 — 7 minuten

Krystian Lada

Krystian Lada is als librettist, dramaturg en regisseur werkzaam binnen opera, muziek en theater. Van 2013 tot 2016 was hij Directeur Dramaturgie, Empowerment & Communicatie bij de Koninklijke Muntschouwburg in Brussel. Hij is de oprichter van The Airport Society.