‘Cock Cock… Who’s there?’, Samira Elagoz © Nellie de Boer

Ilse Ghekiere

Leestijd 2 — 5 minuten

Beeldrubriek: seksisme voor het voetlicht (6)

Geen kritische blik

John Berger schreef in Ways of Seeing (1972) dat mannen naar vrouwen kijken en dat vrouwen kijken naar hoe vrouwen bekeken worden. De vraag over hoe we ons als ‘vrouw’ verhouden tot ons beeld, lijkt in een digitaal tijdperk nog steeds uiterst relevant. In hoeverre vervult de belofte van digitale beeldemancipatie nieuwe genderconcepten? En in hoeverre is onze huidige beeldcultuur nog steeds een weerspiegeling van patriarchale waarden die het ‘vrouw’-beeld objectiveren?

In de autobiografische theaterdocumentaire Cock, Cock… Who’s There? vertelt Samira Elagoz ons hoe ze haar eigen ervaring van verkrachting verwerkt door de lens te richten op ‘mannen’. De personen die we te zien krijgen, zijn vreemden die Elagoz ontmoet via datingsites. Het zijn figuren die weliswaar de aanwezigheid van een camera niet schuwen. Nogal stereotyperend categoriseert Elagoz deze personen als dominante mannen. Op hun beurt vertellen de zogenaamde dominante mannen ons over hoe zij naar vrouwen kijken.

De gefilmde dates worden vervolgens afgewisseld met talrijke beelden van Elagoz zelf. De selfies tonen ons het beeld van een jonge, geseksualiseerde vrouw, of meer bepaald van een vrouw die elke blanke, heteroseksuele en westerse schoonheidsnorm bevestigt. Wat telkens opnieuw naar voren komt, is de onderliggende boodschap van zelfbeschikking. Door haar geseksualiseerde beeld opnieuw te omarmen, door niet weg te deinzen van ‘dominante mannen’ en hen te gebruiken als haar kunstonderwerp, overwint Elagoz haar trauma en – specifieker – beheert ze opnieuw haar zelfbeeld. Maar over welke soort van zelfbeeld hebben we het hier eigenlijk?

Het belang van zelfbeschikking is een terugkerend uitgangspunt van een beeldtaal geproduceerd door een generatie jonge popsterren, beroemdheden en gelijkgezinde kunstenaars. Voortbouwend op de pilaren van het seksueel-bevrijdende feminisme van de jaren 1980, zien we een beeldtaal die wordt gekenmerkt door thema’s zoals compromisloze zelfexpressie, het doorbreken van taboes rond vrouwenlichamen, het bannen van het slachtofferschap en een soms haast opdringerige boodschap om allemaal sekspositief te zijn.

Ideeën rond seksuele bevrijding zijn zonder meer ontzettend waardevol. Het discours wordt echter problematisch als het herkauwd wordt zonder dat er kritisch wordt bijgestuurd. Zo zouden we ons zorgen moeten maken over een cultuuroptimisme dat erin slaagt om van de persoonlijke bevrijding een fetisj te maken. Natuurlijk is het mogelijk om te beschikken over een seksualiserend en objectiverend zelfbeeld. De vraag blijft: wie en wat wordt er daadwerkelijk bevrijd en hoever reikt dit soort bevrijdingsstrategieën?

Hoe verhoud ik me tot mannen na een verkrachtingservaring, is de vraag die Elagoz aan het begin van de voorstelling stelt. Maar wat het werk toont, is een vraag rond de rol van het geseksualiseerde zelfbeeld. De voorstelling sluit dan ook af met een schermgroot beeld van Elagoz. Uit haar licht geopende lippen stroomt een vloeistof die op sperma lijkt; haar ogen zijn kil en levenloos. Dat beeld is een bewuste keuze om te objectiveren en – met het verkrachtingsverhaal in het achterhoofd – eveneens te provoceren. Het is de tragiek van een artistiek beeld dat was gemaakt om de kijker te behagen. Een kunstmatig kat-en-muisspel met de stelling van John Berger, zonder erin te slagen de stelling te doorbreken. Geen kritische rebellie, geen middenvinger naar de norm, geen teken van solidariteit voor alle ‘vrouwen’. In plaats daarvan zien we een terugkeer naar de veilige status quo: als man kijk je naar de mythe van de vrouw. Als vrouw kijk je nog steeds naar hoe je bekeken wordt. En als je niet thuishoort in die binaire categorieën, kijk je liever weg.

special
Leestijd 2 — 5 minuten

Ilse Ghekiere

Ilse Ghekiere studeerde dans en kunstwetenschappen. In 2017 ontving ze een beurs voor haar onderzoek naar seksisme in de Belgische danssector. Momenteel coördineert ze de antiseksismecampagne ENGAGEMENT, met de steun van Kunstenpunt, ACOD en RoSa (kenniscentrum voor gender en feminisme).

special